Na₂SO₃ – Sodium sulfite

Tên cũ: natri sunfit · Còn gọi là: E221; hypo clear (nhiếp ảnh); sodium sulphite (chính tả Anh)

• Muối sulfite, tính khử
• Rắn, trắng
• Tan tốt trong nước
• M = 126

Sodium sulfite (Na₂SO₃, tên cũ: natri sunfit; còn gọi: E221) là muối, chất rắn màu trắng, tan tốt trong nước; phân tử khối 126. Muối của sulfurous acid: tính khử đặc trưng (S⁺⁴ → S⁺⁶), bị acid mạnh phân huỷ giải phóng SO₂.

Cấu tạo của Na₂SO₃

Thông số vật lý của Na₂SO₃

Số liệu làm tròn cho phổ thông; nguồn ghi ở mục Tài liệu tham khảo.

Thành phần nguyên tố của Na₂SO₃

NTK = nguyên tử khối (làm tròn như trong bài tập phổ thông), KL = khối lượng. Ví dụ: %Na = 46 ÷ 126 × 100 % = 36,5 %.

Tính nhanh: mol – khối lượng – nồng độ

Điều chế Na₂SO₃

Sục SO₂ vào dung dịch kiềm hoặc soda: SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O; SO₂ + Na₂CO₃ → Na₂SO₃ + CO₂.

Tính chất hoá học của Na₂SO₃

Muối của sulfurous acid: tính khử đặc trưng (S⁺⁴ → S⁺⁶), bị acid mạnh phân huỷ giải phóng SO₂.

• Với acid mạnh (điều chế SO₂ trong phòng thí nghiệm): Na₂SO₃ + 2HCl → 2NaCl + SO₂↑ + H₂O; Na₂SO₃ + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + SO₂↑ + H₂O.
• Tính khử — với oxygen (dung dịch để ngoài không khí): 2Na₂SO₃ + O₂ → 2Na₂SO₄.
• Tính khử — với halogen: Na₂SO₃ + Cl₂ + H₂O → Na₂SO₄ + 2HCl; Na₂SO₃ + Br₂ + H₂O → Na₂SO₄ + 2HBr.
• Tính khử — với KMnO₄ (mất màu tím): 5Na₂SO₃ + 2KMnO₄ + 3H₂SO₄ → 5Na₂SO₄ + K₂SO₄ + 2MnSO₄ + 3H₂O.
• Với dung dịch muối bari (kết tủa trắng tan trong HCl): Na₂SO₃ + BaCl₂ → BaSO₃↓ + 2NaCl.
• Với sulfur (điều chế thiosulfate): Na₂SO₃ + S → Na₂S₂O₃ (t°).

Ứng dụng của Na₂SO₃

Nhận biết Na₂SO₃

Với HCl có khí mùi hắc làm mất màu dung dịch KMnO₄ hoặc nước bromine; với BaCl₂ kết tủa trắng tan trong HCl (BaSO₄ không tan).

An toàn và bảo quản Na₂SO₃

Theo thông báo doanh nghiệp, không có phân loại hài hoà — nhóm 61,67 % ghi ăn mòn (GHS05: H314); mục nổi bật (31,99 %) ghi "Not classified"; nhóm 2,39 % ghi kích ứng (GHS07: H315, H319)

ECHA không có phân loại hài hoà theo CLP cho sodium sulphite (EC 231-821-4). Có 12 mục phân loại do doanh nghiệp thông báo, mỗi nhóm trình bày riêng: mục nổi bật (nguồn REACH Joint) chiếm 31,99 % số thông báo C&L/CLP và ghi "Not classified"; nhóm 61,67 % ghi Skin Corr. 1B (H314, gây bỏng da và tổn thương mắt nghiêm trọng), hình đồ GHS05; nhóm 2,39 % ghi Skin Irrit. 2 (H315) + Eye Irrit. 2 (H319); nhóm 1,98 % ghi H319; các nhóm còn lại từ 0,58 % trở xuống ghi thêm H302, H335, H412, H334, H317. Một bản ghi khác của ECHA cho cùng số CAS ("disodium sulfite") có 3 mục, 96,77 % ghi "Not classified". Áp cho Na₂SO₃ rắn. Bài "Sulfite" của Wikipedia ghi người hen suyễn có nguy cơ phản ứng với sulfite cao hơn (khó thở trong vài phút sau khi ăn), dù dị ứng thật sự với sulfite hiếm gặp. Gặp acid, Na₂SO₃ giải phóng SO₂ độc. Infobox ghi NFPA sức khoẻ 2, cháy 0, phản ứng 0; Merck Index chỉ cho LD50 đường tiêm tĩnh mạch ở chuột nhắt (175 mg/kg), không cho LD50 đường miệng.

Vào mắt, dính da: rửa dưới vòi nước nhiều phút, tháo kính áp tròng, đến cơ sở y tế nếu còn đau rát. Hít phải khí SO₂ (khi Na₂SO₃ lẫn acid): ra chỗ thoáng. Đổ vãi: quét gom khô vào lọ kín, không gom chung với acid.

Bảo quản: Lọ kín (Merck Index: "Keep well closed"), nơi khô mát, xa acid và chất oxi hoá: để hở, muối — đặc biệt là dạng ngậm 7 nước — bị oxygen không khí chuyển dần thành Na₂SO₄. Điều chế SO₂ từ Na₂SO₃ và acid phải làm trong tủ hút.

Phản ứng tiêu biểu của Na₂SO₃ (5)

Tự luyện về Na₂SO₃

Gom từ bài tập của các phản ứng có sodium sulfite và câu hỏi riêng cho chất.

Câu hỏi thường gặp về Na₂SO₃

Na₂SO₃ và Na₂SO₄

Tài liệu tham khảo

1. Bộ GD&ĐT, Hoá học 10 (Kết nối tri thức), NXB Giáo dục Việt Nam, 2022 — bài 11 Liên kết ion (tr.51; dùng cho sơ đồ cấu tạo Na⁺ và gốc SO₃²⁻); bài 15 Phản ứng oxi hoá – khử (tr.71; số oxi hoá, chất khử).
2. Bộ GD&ĐT, Hoá học 11 (Kết nối tri thức), NXB Giáo dục Việt Nam, 2023 — bài 2 Cân bằng trong dung dịch nước (tr.24 Sự thuỷ phân của các ion: Na⁺ không thuỷ phân, anion gốc acid yếu như CO₃²⁻ thuỷ phân tạo OH⁻ — dùng để giải thích pH dung dịch Na₂SO₃); bài 7 Sulfur và sulfur dioxide (tr.44–46: SO₂ khí không màu, mùi hắc, độc; vừa có tính oxi hoá vừa có tính khử); bài 8 Sulfuric acid và muối sulfate (nhận biết ion sulfate bằng Ba²⁺).
3. Bộ GD&ĐT, Khoa học tự nhiên 8 (Kết nối tri thức), NXB Giáo dục Việt Nam, 2023 — bài 11 Muối (khái niệm muối, tính chất hoá học của muối).
4. Wikipedia, "Sodium sulfite" (infobox; mục Preparation, Uses, Reactions, Structure), en.wikipedia.org — M 126,043, "White solid", không mùi, khối lượng riêng 2,633 (khan) và 1,561 g/cm³ (ngậm 7 nước), độ tan 27,0 g/100 mL ở 20 °C, tan trong glycerol, mất nước của dạng ngậm 7 nước ở 33,4 °C, nóng chảy 500 °C (khan), "Decomposes", pKa ~9 (ngậm 7 nước), lục phương (khan) và đơn tà (ngậm 7 nước), NFPA 2 – 0 – 0, tên khác "Hypo clear (photography)" và E221, SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O, SO₂ + Na₂CO₃ → Na₂SO₃ + CO₂, "Sodium sulfite is primarily used in the pulp and paper industry", làm mềm lignin, MDF, chất khử oxygen cho nước nồi hơi, bảo vệ thuốc hiện ảnh, hypo clear rửa thiosulfate, tẩy trắng – loại sulfur – khử chlorine (bể bơi), bảo quản trái cây sấy, sản xuất sodium thiosulfate, quy trình Wellman–Lord, dạng ngậm 7 nước lên hoa trong không khí khô ấm và bị oxi hoá thành sodium sulfate, muối khan bền hơn với không khí, SO₃²⁻ chóp tam giác, S–O 1,50 Å, góc O–S–O gần 106°.
5. Wikipedia, "Sulfite" (mục Structure, Commercial uses, E numbers, Health effects, Use and labeling regulations), en.wikipedia.org — ion SO₃²⁻ chóp tam giác do S có một cặp electron không liên kết, sulfurous acid khó tách, mã E220–E228 (E221 sodium sulfite, E222 sodium bisulfite, E223 sodium metabisulfite), dùng cho trái cây sấy, người hen suyễn có nguy cơ phản ứng cao hơn, dị ứng thật sự hiếm, Mỹ cấm sulfite trên rau quả ăn tươi (1986), ghi nhãn khi vượt 10 ppm ở Mỹ, 10 mg/L ở EU và Anh, 10 mg/kg ở Úc – New Zealand.
6. Wikipedia, "Sulfur dioxide" (mục Preparation — From sulfites, Reactions), en.wikipedia.org — acid hoá sulfite/bisulfite giải phóng SO₂ ("The reverse reaction occurs upon acidification"); sulfurous acid "cannot be isolated" (Lỗi thường gặp, FAQ).
7. Merck Index (bản trực tuyến tại drugfuture.com, mục "Sodium Sulfite"), drugfuture.com/chemdata/sodium-sulfite.html — muối khan "fairly stable and does not oxidize as readily as the hydrated sulfite", tan trong 3,2 phần nước, tan trong glycerol, gần như không tan trong alcohol, "pH about 9", "The aq soln is alkaline", "Keep well closed", LD50 tiêm tĩnh mạch chuột nhắt 175 mg/kg; dạng ngậm 7 nước lên hoa, "oxidizing in the air to sulfate", hàng thương phẩm khoảng 90 % (phần còn lại "chiefly of the sulfate"), muối khan thương phẩm 96–99 %; công dụng: thuốc hiện ảnh, tẩy trắng len – rơm – lụa, "generating SO₂", chất khử trong sản xuất thuốc nhuộm, loại vết chlorine trong vải và giấy đã tẩy, bảo quản thực phẩm.
8. U.S. Code of Federal Regulations, 21 CFR 182.3798 "Sodium sulfite", ecfr.gov — "generally recognized as safe when used in accordance with good manufacturing practice, except that it is not used in meats; in food recognized as a source of vitamin B1; on fruits or vegetables intended to be served raw…" (chất bảo quản E221).
9. Wikipedia, "Solubility table" (bảng S, g/100 mL nước), en.wikipedia.org — Na₂SO₃ 27,0 g/100 mL ở 20 °C; Na₂SO₄ 19,5 g/100 mL ở 20 °C (bảng so sánh, cùng số trên trang Na₂SO₄).
10. Wikipedia, "Sodium sulfate" (infobox; mục Applications), en.wikipedia.org — M 142,04 (khan), nóng chảy 884 °C (khan), khối lượng riêng 2,664 g/cm³ (khan), Na₂SO₄ + BaCl₂ → 2NaCl + BaSO₄, "unreactive toward most oxidizing or reducing agents", phụ gia E514 (bảng so sánh, cùng số trên trang Na₂SO₄).
11. ECHA CHEM, C&L Inventory: sodium sulphite, EC 231-821-4, chem.echa.europa.eu (tra 3/10/2026) — không có phân loại hài hoà (0 mục); 12 mục do doanh nghiệp thông báo: mục nổi bật (nguồn REACH Joint) 31,99 % "Not classified"; 61,67 % Skin Corr. 1B (H314) GHS05; 2,39 % H315 + H319 GHS07; 1,98 % H319; các nhóm còn lại 0,58 % trở xuống (H302, H335, H412, H334, H317). Bản ghi "disodium sulfite" cùng CAS 7757-83-7: 3 mục, 96,77 % "Not classified". Sodium sulphate, EC 231-820-9 — không có phân loại hài hoà, mục nổi bật (nguồn REACH Joint) 95,47 % "Not classified" (bảng so sánh).

Cùng nhóm muối

• NaCl – sodium chloride
• Na₂SO₄ – sodium sulfate
• CaCO₃ – calcium carbonate
• Na₂CO₃ – sodium carbonate
• CuSO₄ – copper(II) sulfate
• AgNO₃ – silver nitrate
• CaCl₂ – calcium chloride
• Fe₂(SO₄)₃ – iron(III) sulfate