Bảng tính tan

Quy tắc ghi nhớ nhanh

Cả bảng chỉ do bảy quy tắc chi phối. Thuộc bảy quy tắc này thì gần như không cần tra bảng; chỉ tra khi gặp ngoại lệ.

1. Muối của K⁺, Na⁺, NH₄⁺ và mọi muối nitrate: tan hết

   Ba cation này và gốc NO₃⁻ không tạo kết tủa với bất kỳ ion nào trong bảng. Gặp một trong bốn ion đó, kết luận "tan" ngay, không cần tra.

   AgNO₃ + NaCl → AgCl + NaNO₃

   (NaNO₃ có cả Na⁺ lẫn NO₃⁻ nên chắc chắn tan; kết tủa là AgCl.)

2. Chloride tan, trừ AgCl không tan và PbCl₂ ít tan

   Hai ngoại lệ này là cơ sở của phép nhận biết ion Cl⁻ bằng dung dịch AgNO₃: xuất hiện kết tủa trắng.

   BaCl₂ + 2AgNO₃ → 2AgCl + Ba(NO₃)₂

3. Bromide, iodide giống chloride: trừ AgBr, AgI không tan; PbBr₂ ít tan, PbI₂ không tan

   Cùng thuốc thử AgNO₃ nhưng màu kết tủa khác nhau: AgCl trắng, AgBr vàng nhạt, AgI vàng. Đây là cách phân biệt ba ion halide trong cùng một bài.

   KI + AgNO₃ → AgI + KNO₃

4. Sulfate tan, trừ BaSO₄ và PbSO₄ không tan; CaSO₄ và Ag₂SO₄ ít tan

   BaSO₄ trắng, không tan cả trong acid mạnh, nên dung dịch BaCl₂ (hoặc Ba(OH)₂) là thuốc thử nhận biết ion SO₄²⁻.

   BaCl₂ + Na₂SO₄ → BaSO₄ + 2NaCl

5. Carbonate, phosphate, sulfite: không tan, trừ muối của kim loại kiềm và ammonium

   Các gốc này chỉ tan khi đi với K⁺, Na⁺, NH₄⁺. Với các cation còn lại đều cho kết tủa, phần lớn màu trắng; riêng muối của Al³⁺, Fe³⁺, Cr³⁺ không tồn tại trong nước (xem mục thuỷ phân bên dưới).

   Na₂CO₃ + CaCl₂ → CaCO₃ + 2NaCl

6. Sulfide: không tan, trừ muối của kim loại kiềm, ammonium và kim loại kiềm thổ

   Sulfide của kim loại nặng phần lớn màu đen (CuS, PbS, FeS, Ag₂S); ZnS trắng. Ngoại lệ dễ quên: Al₂S₃, Fe₂S₃, Cr₂S₃ bị thuỷ phân hoàn toàn.

   CuSO₄ + Na₂S → CuS + Na₂SO₄

7. Base: không tan, trừ hydroxide của kim loại kiềm và Ba(OH)₂; Ca(OH)₂ ít tan

   Hydroxide không tan có màu đặc trưng theo cation: Cu(OH)₂ xanh lam, Fe(OH)₃ nâu đỏ, Fe(OH)₂ trắng xanh, Al(OH)₃ keo trắng. Bốn hydroxide Al(OH)₃, Zn(OH)₂, Pb(OH)₂, Cr(OH)₃ còn tan lại trong kiềm dư.

   CuSO₄ + 2NaOH → Cu(OH)₂ + Na₂SO₄

Bảng tra

Hàng là cation, cột là anion. Bấm vào một ô để xem tên chất, độ tan, màu kết tủa, phương trình điều chế và các trang liên quan. Trên điện thoại, kéo ngang để xem hết cột; cột cation luôn giữ nguyên.

Màu kết tủa thường gặp

Bài nhận biết thường cho màu kết tủa rồi hỏi ngược lại ion. Bảng dưới xếp theo màu để tra theo chiều đó. Cột "Màu" lấy đúng theo dữ liệu của bảng tính tan ở trên.

Hydroxide lưỡng tính

Bảng ghi Al(OH)₃, Zn(OH)₂, Pb(OH)₂, Cr(OH)₃ là "không tan". Đúng là chúng không tan trong nước. Nhưng bốn hydroxide này lưỡng tính: vừa tác dụng với acid như một base, vừa tác dụng với kiềm như một acid. Vì vậy cho kiềm dư vào, kết tủa tan trở lại. Bảng tính tan chỉ nói về nước, không nói về kiềm dư.

• Al(OH)₃

  Al(OH)₃ + 3HCl → AlCl₃ + 3H₂O

  (tác dụng với acid như một base)

  Al(OH)₃ + NaOH → NaAlO₂ + 2H₂O

  (tác dụng với kiềm như một acid; cách viết SGK)

  Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄]

  (cùng phản ứng, viết dạng phức)

• Zn(OH)₂

  Zn(OH)₂ + 2HCl → ZnCl₂ + 2H₂O

  Zn(OH)₂ + 2NaOH → Na₂ZnO₂ + 2H₂O

  (hoặc Na₂[Zn(OH)₄])

• Pb(OH)₂

  Pb(OH)₂ + 2HNO₃ → Pb(NO₃)₂ + 2H₂O

  Pb(OH)₂ + 2NaOH → Na₂PbO₂ + 2H₂O

  (hoặc Na₂[Pb(OH)₄])

• Cr(OH)₃

  Cr(OH)₃ + 3HCl → CrCl₃ + 3H₂O

  Cr(OH)₃ + NaOH → NaCrO₂ + 2H₂O

  (hoặc Na[Cr(OH)₄])

Bẫy đề thi: "cho NaOH dư vào dung dịch AlCl₃"

Nhiều bạn dừng ở kết tủa keo trắng và chọn đáp án "có kết tủa". Thực tế có hai giai đoạn: kết tủa xuất hiện, rồi tan hết khi NaOH dư. Câu hỏi thường gài chữ "dư" hoặc "từ từ đến dư" để kiểm tra điểm này. Muốn giữ kết tủa Al(OH)₃ phải dùng NH₃ dư thay cho NaOH.

Vì sao một số muối không tồn tại trong nước

Các ô ghi "-" là những muối không thu được khi trộn hai dung dịch. Cation Al³⁺, Fe³⁺, Cr³⁺ có tính acid mạnh (thuỷ phân cho H⁺), còn CO₃²⁻, S²⁻, SO₃²⁻, HCO₃⁻ có tính base mạnh (thuỷ phân cho OH⁻). Hai quá trình thuỷ phân đẩy nhau đi đến cùng: cation biến hết thành hydroxide kết tủa, anion biến hết thành khí. Đây gọi là thuỷ phân tương hỗ. Sản phẩm là hydroxide + khí, không phải muối.

• Al₂(CO₃)₃ — không tồn tại trong nước

  2AlCl₃ + 3Na₂CO₃ + 3H₂O → 2Al(OH)₃ + 3CO₂ + 6NaCl

• Fe₂(CO₃)₃ — không tồn tại trong nước

  2FeCl₃ + 3Na₂CO₃ + 3H₂O → 2Fe(OH)₃ + 3CO₂ + 6NaCl

• Cr₂(CO₃)₃ — không tồn tại trong nước

  2CrCl₃ + 3Na₂CO₃ + 3H₂O → 2Cr(OH)₃ + 3CO₂ + 6NaCl

• Al₂S₃ — không tồn tại trong nước

  Al₂S₃ + 6H₂O → 2Al(OH)₃ + 3H₂S

  (Al₂S₃ điều chế khô được, nhưng gặp nước là thuỷ phân hết)

• Fe₂S₃ — không tồn tại trong nước

  2FeCl₃ + 3Na₂S → 2FeS + S + 6NaCl

  (ngoài thuỷ phân, Fe³⁺ còn oxi hoá S²⁻ nên sản phẩm thực tế là FeS và S)

• Cr₂S₃ — không tồn tại trong nước

  Cr₂S₃ + 6H₂O → 2Cr(OH)₃ + 3H₂S

Dùng bảng tính tan để dự đoán phản ứng trao đổi

Phản ứng trao đổi trong dung dịch chỉ xảy ra khi sản phẩm có ít nhất một trong ba thứ: chất kết tủa, chất khí, hoặc chất điện li yếu (thường là H₂O). Cách làm: đổi chỗ hai ion, viết công thức hai sản phẩm, tra bảng từng sản phẩm, rồi kết luận.

1. Trộn dung dịch Na₂SO₄ với dung dịch BaCl₂ — có phản ứng

   1. Đổi chỗ ion: Na⁺ ghép với Cl⁻ thành NaCl; Ba²⁺ ghép với SO₄²⁻ thành BaSO₄.
   2. Tra bảng: hàng Na⁺ cột Cl⁻ ghi T (tan); hàng Ba²⁺ cột SO₄²⁻ ghi K (không tan).
   3. Có một sản phẩm không tan → phản ứng xảy ra, hiện tượng: kết tủa trắng.

   Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄ + 2NaCl

2. Cho dung dịch HCl vào dung dịch Na₂CO₃ — có phản ứng

   1. Đổi chỗ ion: Na⁺ với Cl⁻ thành NaCl (tra bảng: T); H⁺ với CO₃²⁻ thành H₂CO₃.
   2. H₂CO₃ là acid yếu, kém bền, phân huỷ ngay thành CO₂ và H₂O.
   3. Sản phẩm có chất khí thoát ra → phản ứng xảy ra, hiện tượng: sủi bọt khí không màu.

   Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + CO₂ + H₂O

3. Cho dung dịch NaOH vào dung dịch HCl — có phản ứng

   1. Đổi chỗ ion: Na⁺ với Cl⁻ thành NaCl (tra bảng: T); H⁺ với OH⁻ thành H₂O.
   2. Không có kết tủa, không có khí, nhưng H₂O là chất điện li rất yếu.
   3. Sản phẩm có chất điện li yếu → phản ứng xảy ra (phản ứng trung hoà), không có hiện tượng nhìn thấy; nhận ra bằng chất chỉ thị.

   NaOH + HCl → NaCl + H₂O

4. Trộn dung dịch NaCl với dung dịch KNO₃ — không phản ứng

   1. Đổi chỗ ion: Na⁺ với NO₃⁻ thành NaNO₃; K⁺ với Cl⁻ thành KCl.
   2. Tra bảng: hàng Na⁺ cột NO₃⁻ ghi T; hàng K⁺ cột Cl⁻ ghi T. Cả hai đều tan, đều là chất điện li mạnh.
   3. Không có kết tủa, khí hay chất điện li yếu → không có phản ứng. Dung dịch sau khi trộn chỉ là bốn ion Na⁺, K⁺, Cl⁻, NO₃⁻ đứng cạnh nhau.

Lưu ý và ngoại lệ

• Ca(OH)₂ tan ít hơn khi đun nóng

  Đa số chất rắn tan nhiều hơn khi tăng nhiệt độ, Ca(OH)₂ thì ngược lại: 0,17 g/100 g nước ở 20 °C, giảm dần khi nóng lên. Vì vậy nước vôi trong để lâu hoặc đun nóng sẽ đục.

• AgCl, AgBr "không tan" nhưng tan trong NH₃ dư

  Ag⁺ tạo phức [Ag(NH₃)₂]⁺ tan nên kết tủa AgCl biến mất khi thêm dung dịch NH₃; AgBr chỉ tan một phần trong NH₃ đặc; AgI không tan. Đề nhận biết hay dùng điểm này để tách ba halide.

• CuS, PbS không tan cả trong acid mạnh

  ZnS, FeS, MnS tan trong HCl loãng và thoát khí H₂S, còn CuS, PbS, Ag₂S, HgS thì không. Do đó sục H₂S vào dung dịch CuSO₄ vẫn thu được kết tủa CuS dù môi trường sau phản ứng là acid, nhưng sục vào ZnSO₄ hoặc FeSO₄ thì không có kết tủa.

• "Ít tan" và "không tan" chỉ là quy ước

  CaSO₄ tan khoảng 0,2 g/100 g nước, AgCl chỉ khoảng 0,00019 g — chênh nhau ba bậc, nhưng bảng gộp CaSO₄ vào "ít tan" và AgCl vào "không tan". Thực tế không có chất nào không tan tuyệt đối; muốn so sánh chính xác phải dùng độ tan hoặc tích số tan.

Bài tập vận dụng

Tra cứu liên quan

• Bảng hoá trị — hoá trị nguyên tố và gốc acid, tên mới – tên cũ song song, công cụ lập công thức.
• Bảng tuần hoàn — 118 nguyên tố theo chu kỳ và nhóm, kèm số hiệu, ký hiệu và khối lượng nguyên tử.
• Dãy hoạt động kim loại — Dãy hoạt động hoá học của kim loại từ K đến Au, ý nghĩa từng đoạn và mẹo nhớ.
• Bảng hoá trị — Hoá trị 35 nguyên tố và 35 gốc acid theo SGK Kết nối tri thức 2026, tên mới – tên cũ song song, quy tắc hoá trị và bài tập.
• Cân bằng phương trình — Tự động cân bằng và hiện đầy đủ các bước thăng bằng electron theo SGK.
• Tính phân tử khối — Tính phân tử khối từ công thức hoá học, theo nguyên tử khối SGK hoặc giá trị chính xác.
• Phản ứng trao đổi — lý thuyết và danh sách phương trình trao đổi có kết tủa, khí, nước.